دکتر سید اهنگ کوثر: اهمیت آبخوان های خرد در برابر سدهاي بزرگ

اهمیت آبخوان های خرد در برابر سدهاي بزرگ
دکتر سيد آهنگ كوثر/ استاد پژوهش مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي فارس

 ايران زمين با بحران خودساخته ي كم آبي روبرو است. عدم مديريت منابع آبي و تا اندازه اي خشكسالي هاي پي در پي و دراز مدت، عوامل عمده ي اين وضعيت نابهنجارند. پيشينيان ما با آفرينش دانش و فن كاريز همزيستي با خشكسالي را آموخته و در بيابانها زندگاني كردند، و چنانچه ما خواهان ادامه ي زيستن در اين سرزمينيم، چاره اي به جز همگامي با طبيعت را نداريم. كم آبي ناخوشايند ما را ناچار خواهد ساخت كه فلسفه ي آبخوانداري را پذيرفته، و بهره وري بهينه از آبهاي زير زميني را آييني سترك  بشمار آوريم. از آنجا كه ايران سر زمين خشكسالي، سيلاب و كاريز (آبهاي زير زميني) است، مي توان با مهاركردن سيلابها وكاهش زيانها ومرگ وميرهاي ناشي از آنها، وانباشتن آبخوانها، با خشكسالي نيز كنار آمد.
ارزيابي و بهره وري بخردانه  از گرانسنگ ترين دارايي هاي ايران زمين، آبرفتهاي درشت دانه ي آهكي و آذرين  و سيلابهاي سرگردان، تنها راه نجات كوير نشينان وديگر هموطنان ما در ديارهاي خشك است. اين مرز وبوم داراي639 هزار و دویست و چهل و یک كيلومتر مربع زمين هاي آبرفتي است كه در زير 430 هزار كيلومتر مربع آنها آبرفتهاي درشت دانه ی داراي كيفيت خوب،كه دست كم گنجايش انباشتن 5000 كيلومتر مكعب آب را دارند، نهشته شده اند. اين حجم 192 برابر نخستين گنجايش آبگير سد هايي كه در 62 سال گذشته در كشورما بنا گرديده اند، يا 12 برابر حجم ميانگين بارندگي سالانه ي ايران، برآورد مي شود.
سالانه، به طور ميانگين،61.97 كيلومتر مكعب سيلاب،با وارد آوردن هزاران ميليارد ريال زيان و نزديك به 200 نفر تلفات، به هدر مي رود. زيانهاي مالي ناشي از خشكسالي نيز بيش از خسارات سيل است. پيشنهاد اين خدمتگزار مهار كردن سالانه ي42 كيلومتر مكعب از اين نعمت آسماني و گسترش آن روي 140 هزار كيلومتر مربع از بهترين آبخوانها، با تخصيص بخشي اندك از زيانهاي مالي سالانه ي سيل و خشكسالي مي باشد.
چنانچه سياستگذاران ما درك كنند كه ساختن سدهاي  بزرگ در بيابانها كاري نابخردانه است،اميدي به پيشگيري از فاجعه اي دهشتناك مي رود. كاربرد دانش و فن آبخوانداري آسان، ارزان و بوم سازگاربوده، و بيشترين سود مستقيم آن به روستاييان و كوچندگان مي رسد. آبخوانداري به راستي پذيرش انديشه ي حضرت يوسف(ع) است، با اين تفاوت كه آب در آبخوان جايگزين غله درانبارهاي روي زمين مي گردد.

یک پژوهشگر مسائل آب: آبخوان داری ربطی به ساخت و ساز و سد زیرزمینی ندارد

یک پژوهشگر مسائل آب
آبخوان داری ربطی به ساخت و ساز و سد زیرزمینی ندارد

سبزپرس- گروه منابع طبیعی: درخشان ترین تمدن آبی جهان متعلق به ایرانیان در 7 هزار سال پیش بوده است. اما امروز مدیریت منابع آب در ایران به مشکلی جدی و حل نشدنی تبدیل شده است. مدتی است بحث ساخت سد های زیرزمینی در دستور کار وزارت نیرو قرار گرفته است. سدهایی که برخی معتقدند همان سازه های زمینی است و فقط نامش تغییر کرده است.

 

  فاطمه ظفر نژاد، پژوهشگر مسائل آب در گفت و گو با سبزپرس درباره سد های زیر زمینی معتقد است: آبخوان داری و آبخیزداری هیچ ربطی به ساخت و ساز ندارد. اینهم یک روش دیگر برای سد سازها است که حالا زیر زمین را تخریب کنند.

او با اشاره به شاهکار مدیریت آب گفت: قنات ها و آب بندان ها آب را برای ما نگهداری و تامین می کردند. چه در جنوب وچه در شمال کشور. کافی است به خراب های سیراف توجه کنیم. مخزن های کوچکی کشف شده که محل جمع آوری و ذخیره شبنم های صبح گاهی بوده است.

ظفر نژاد با تاکید بر اینکه چیزی به نام سد زیر زمینی وجود ندارد گفت: اینهم یک روش دیگر برای سد سازها است که حالا زیر زمین را تخریب کنند.

او در پاسخ به تفاوت آبخوان داری و سدهای زیر زمینی گفت: طبق گفته دکتر کوثر آبخیزداری همانا احیا پوشش جنگلی است. گرد آوری سیلابها در پوشش گیاهی و فرستادن آب به زیر زمین. اما سد زیرزمینی یک سازه است مانند سدهای زمینی.

این پژوهشگر مسائل آب با تاکید بر اینکه در ساخت سدها جنگل هایمان را می تراشیم گفت: آبخوان داری و آبخیزداری ربطی به ساخت و ساز و تخریب ندارد.

او با اشاره به اینکه چرا وزارت نیروو  یک قنات نمی سازد گفت: به جای آن قنات ها را تخریب و خشک می کنند تا به جای آن سد بسازند.

او به ساخت شد شکیک در بلوچستان اشاره کرد: در ارزیابی ساخت این سد را رد کردیم. اما آمدند و قناتی که منطقه را آبیاری می کرد را تخریب و خشک کردند و سد را هم ساختند. در حالی که میزان تبخیر در این منطقه بسیار بالا است.

او با اشاره به ساخت سد دیگری به نام چاه شهی گفت: براساس آمار حداقل تبخیر سالانه آب در مخزن این سد 8/4 میلیون متر مکعب   است. در حالی که می خواهند 8/1 میلیون متر مکعب آب را تامین کنند برای کشاورزی. یعنی چند برابر آب ذخیره شده تبخیر می شود.

ظفر نژاد با تاکید بر اینکه سد سازی یک بساز و بندازی است گفت: هر روز یک چیزی می گویند. یک روز سد بزرگ. یک روز سد کوچک. سد تغذیه ای، سد زیر زمینی و سد پلاستیکی. اما همه اینها برای ریخت و پاش  در بخش آب است. ما می گویم سد نسازید با این همه اثرات مخرب اما می آیند سد می سازند و اسمش را تغییر می دهند

معاون آبخیزداری سازمان جنگلها و مراتع: سدزیرزمینی یعنی همان آبخوان داری

معاون آبخیزداری سازمان جنگلها و مراتع
سد زیر زمینی یعنی همان آبخوان داری

سبزپرس- گروه منابع طبیعی: سدهای زیر زمینی نامی جدید است. نه برای متخصصان این بخش. بلکه برای افرادی که شاید در حوزه های مرتبط در منابع طبیعی و محیط زیست مشغول به کار هستند. برخی از افراد معتقدند سد زیرزمینی همان آبخوان داری است. اما برخی دیگر می گویند این هم سازه ای مخرب مانند سد های روی زمین است.

 

معاون آبخیزداری سازمان جنگل ها و مراتع در گفت و گو با سبز پرس در باره سد زیر زمینی گفت: سد زیر زمینی به نوعی همان آبخوان داری و یا آبخیزداری است. یعنی آبهای زیر قشری را که از دسترس خارج شده را کنترل می کند.

شجاعی در پاسخ به اینکه پس چرا نمی گوییم آبخوان داری گفت: اسم این روش اصطلاحا سد زیر زمینی است. یعنی از تکنیک اجرای بندهای روی زمین استفاده می شود. برای همین اصطلاحا می گوییم سد زیر زمینی. وگرنه همان آبخوان داری است.

او درباره ساخت این سدها گفت: این سدها هیچ اثر مخرب زیست محیطی ندارند. در کوتاهترین زمان و با کمترین هزینه ساخته می شوند. و آثار فراوان خوبی هم دارند. 

او ادامه داد: در این سدها آبهای زیر سطحی را که به نوعی  از دسترس خارج شده است مورد بهره برداری قرار می گیرد. 

او درباره حجم مخزن این سدها گفت: بستگی دارد. اما مخزن این سدها بزرگ نیست.
معاون آبخیزداری سازمان در پاسخ به اینکه می شود اینگونه سدها جایگزین سدهای روی زمین شود گفت: این در حیطه وظایف من نیست و مربوط به وزارت نیرو است. اما در ساخت سدها هدفهای دیگری هم در نظر گرفته می شود. برای همین نمی شود گفت می توان صد در صد جایگزین سدهای زمینی شود.

شجاعی با اشاره به وضعیت این سدها گفت: آب زیر سطحی و قشری در این سدها جمع آوری می شود  که وزارت نیرو هیچ برنامه ای تاکنون در این باره نداشته است.

داستان آب و سد سازی و تخریب منابع طبیعی مدت ها است که به  هم وصل شده است. برخی از مسئولان آب استاهای کم آب کشور راه حل جدید را روی آوردن به ساخت سد های زیر زمینی می دانند. اما برخی دیگر از کارشناسان معتقدند که حالا نوبت به تخریب زیر زمین رسیده است.

یکی از فعالان محیط زیست: سدهای زیر زمینی طرح آبخوانداری نیست

یکی از فعالان محیط زیست:
سد سازی یک نوع دیگر از بساز بفروشی است

سبزپرس- گروه منابع طبیعی: داستان سد سازی با وجود تمام نتایج مخرب آن در ایران همچنان ادامه دارد. موافقان سد سازی ساخت سدهای متعدد با هزینه های میلیاردی را تنها راه تامین آب می دانند. اما مخالفان معتقدند سد سازی اکنون تبدیل به یک ساخت و ساز پر سود شده است. برای همین مسئولان چشمهای خود را روی نتایج مخرب ساخت سدها بسته اند.

 

      یکی از فعالان محیط زیست در گفت و گو با سبزپرس، گفت: در اوایل انقلاب حدود 20 سد وجود داشت با تامین 24 میلیون متر مکعب آب. الان 500 سد داریم با تامین 34 میلیون متر مکعب آب. همین آمار وزارت نیرو نشان می دهد که تعداد سدها 25 برابر شده اما آب کمتر از 2 برابر شده است.

عباس محمدی  سد سازی را یک بسازو بفروشی پر درآمد دانست و گفت: مانند ساختمان سازی ها که هدف اصلی پول است در سد سازی هم همنیطور است. چون اگر این طور نبود که باید به نتایج ساخت سدها توجه می شد. یعنی به سود وزیان ساخت سد. 

او با اشاره به اینکه در ایران درهر پروژه بیشتر به ظاهر توجه می شود گفت: بهترین کار هم برای صرف هزینه و نشان دادن کار ساخت و ساز است. پیمانکار آمار و قیمت  را می دهند و بعد پروژه تمام می شود. او معتقد است: نگاه بلند مدت در کشور ما خریدار ندارد. در حالی که اگر کسی بخواهد آبخوان داری کند و طبیعت را حفظ کند چون دیده نمی شود کسی هم به آن اهمیتی نمی دهد.

این فعال محیط زیست درباره سدهای زیر زمینی گفت: در این سدها بتون را زیر زمین می ریزند. یعنی همان سازه را در زیر زمین تاسیس می کنند. 

او در پاسخ به اینکه این سدهای زیرزمینی همان آبخوان داری نیست، گفت: پس چرا نمی گویند آبخوانداری. این سدها در جهت  آبخوان داری نیست. بلکه یک سازه ای است در زیر زمین و گرنه می گفتند آبخوان داری نه سد سازی. 

محمدی ادامه داد: با ساخت این سدها می خواهند جلوی آب را در زیر زمین بگیرند. کاری که خیلی خطرناک است. آنها در زیر زمین در جهت شیب یک سازه احداث می کنند. مانند همین کار را در زمین روی رودخانه ها انجام می دهند.

مدیر کل منابع طبیعی هرمزگان:سدهای زیرزمینی برعکس سدهای امروزی خطری برای منابع طبیعی ندارند

مدیر کل منابع طبیعی هرمزگان:
سدهای زیرزمینی برعکس سدهای امروزی خطری برای منابع طبیعی ندارند

سبزپرس- گروه منابع طبیعی: درحالی که تاثیرات مخرب ساخت سدها مانند تخریب جنگلها، مهاجرت جوامع محلی، شیوع بیماری، قطع آب پایین دست و خشک شدن تالابها به اثبات رسیده است بازهم برخی از مسئولان دولتی اصرار به ساخت سد بر خلاف نظر کارشناسان دارند. اما مدتی نیست که برخی از مدیران سازمانهای مرتبط شیوه نگاه خود را تغییر داده و درباره ساخت سدهای زیر زمینی یا به نوعی دیگر آبخوان داری صحبت می کنند. 

مدیر کل منابع طبیعی هرمزگان که دو سال پیش اولین سد زیر زمینی در این استان را افتتاح کرد معتقد است : سدهای زیر زمینی هیچ کدام از معایب سدهای بزرگ را مانند قطع درختان، آلودگی و شوری آب را ندارند.

محمد پرورش در گفت و گو با سبزپرس درباره سد زیر زمینی که در روستای تمبو ساخته شده است گفت: این سد یک نمونه جالب است. با احداث این سد نه پوشش گیاهی منطقه نابود  شد و نه اینکه مشکلی برای اهالی پایین دست به وجود آمد. 

او به شروع بهره برداری از این سد اشاره کرد و گفت: در سال اول فروش محصول هندوانه د رمنطقه با سود 200 میلیون تومانی همراه بود.

پرورش با اشاره به اینکه امسال آب بیشتری تولید خواهد شد گفت: این آب برای مصارف کشاورزی و حتی شرب هم قابل استفاده است. او در باره حجم مخزن این سد زیر زمینی گفت: حجم زیر زمینی این سد حدود 400 هزار مترمکعب است.

او درباره هزینه ساخت این سد گفت: هزینه ساخت این سد با اعتبارات استانی کمتر از 150 میلیون تومان شد. در حالی که برای ساخت یک سد باید 15 میلیارد هزینه صرف شود.

مدیر کل منابع طبیعی درباره وضعیت فعلی احداث سد کابریگ به سبزپرس گفت: ما همچنان مخالف هستیم و کار متوقف است. چرا که این سد باعث نابودی جنگل های حرا می شود.

مدیر کل منابع طبیعی هزمزگان ادامه داد:  امروز اگر جایی بخواهند سد بزرگی را احداث کنند در این زمینه خیلی دقت می کنند. به جای آن دنیا به سمت عملیات های آبخیزداری روی آورده است. عملیات های که از تبخیر آب جلوگیری و سفره های آب زیرزمینی را تقویت می کنند.

سدهای زیرزمینی در زير زمين ساخته شده و با مسدود كردن جريان طبيعي آب هاي زيرزميني، سبب ايجاد ذخاير آبي در زير زمين مي شود. 

 این سدهاي زيرزميني در محل آبراهه هاي خشك و آبراهه هاي فصلي و نه رودخانه هاي دائمي ساخته مي شوند. به اين ترتيب به جاي ذخيره آب در سطح ، در زير زمين ذخيره مي شود. بطوری كه آب هاي ذخيره شده را مي توان با لوله گذاري به روش ثقلی و يا با حفرچاه پمپاژ كرد.

در حالی که در سدهای زمینی با صرف هزینه های میلیاردی بیشتر آب ذخیره شده تبخیر و مخزن سد بعد از مدتی از رسوب انباشه می شود.

یک سوال

آیا سدهای زیر زمینی به منابع طبیعی و محیط زیست آسیب می رساند؟

آیا سدهای زیرزمینی همان طرح آبخوانداری می باشد؟

در پست های بعدی دیدگاه های افراد مختلف در این زمینه بیان می شود

گزارش تصویری ساخت سد زیر زمینی سانگون در هرمزگان

گزارش تصویری
ساخت سد زیر زمینی سانگون در هرمزگان

سبزپرس- گزارش تصویری: سد زیرزمینی سانگون در روستای تمبو یکی از معدود سدهای زیر زمینی ساخته شده در کشور است. سدی که در آن دیگر نه آبی تبخیر می شود و نه بعد از مدتی پر از رسوب می شود. در این سدها مشکل تهدید و خشک شدن تالابها هم وجود ندارد. این سد با هزینه 150 میلیون تومان از اعتبارات استانی در هرمزگان ساخته شده است.

 

 

 

 

  

 

ادامه نوشته

ساخت سدهای زیر زمینی در هرمزگان

افت سطح آبهای زیرزمینی تا 29 متر در دشت های هرمزگان
سدهای زیرزمینی در هرمزگان ساخته می شود

سبزپرس- گروه محیط انسانی: کمتر از یک ماه از ریاست زیرراهی به عنوان مدیر عامل آب منطقه ای هرمزگان می گذرد. اما او در اولین نشست خبری خود از شیوه جدیدی برای ذخیره آب در این استان خبر داد. او راه حل عبور از بحران نشست دشتهای آبی و دخیره آب در این استان را ساخت سدهای زیرزمینی در هرمزگان دانست.

 به گزارش سبزپرس، به نقل از روابط عمومی آب منطقه ای هرمزگان، زیرراهی با اشاره به وضعیت فعلی سدهای این استان گفت: وقتی در هرمزگان  شاهد هستیم از حجم آب 20 میلیارد متر مکعبی 16 میلیارد مترمکعب تبخیر می شود، باید به سمت استفاده از ظرفیت های مخازن زیرزمینی در جهت احداث سدهای زیرزمینی برویم. او درباره شرایط ساخت این نوع از سد گفت: آبرفت های درشت دانه با ضخامت های بالایی در استان وجود دارد که یک ظرفیت استثنایی در کشور محسوب می شود. احداث سدهای زیر زمینی می تواند در به حداقل رساندن تبخیر آب موثر باشد.او درباره مکان ساخت این نوع سدهای زیر زمینی گفت: تمامی نقاط استان به خصوص مناطق مرکزی و شرق هرمزگان دارای ظرفیت ایجاد این گونه سدها هستند.

ادامه نوشته

سد سازی و نابودی حوضه های رودخانه ها

سد سازی و نابودی حوضه های رودخانه ها

محمد بهمن قاجار

برگرفته از مجله سنبله شماره ۱۸۴

يكي از ضررهاي مهمي كه بر اثر ساختن سدها، دامن گير محي طزيست ارزشمند كشور ما گرديده است،خشك شدن حوضه ها (آبريزهاي) رودخانه ها ميباشد، اين حوضه ها، خود به وجود آورنده اكوسيستم هاي طبيعي كشاورزي ارزشمندي ميباشند كه متاسفانه با قطع آب رودخانه هايي كه به اين آبگيرها ميريزند و زدن سد بر تمامي اين رودخانه ها، موجب خشك شدن اين منابع آبي و غذايي را فراهم آورد ه اند. و اين در حالي است كه خود ما به افغانستاني ها در مورد بستن سد بر روي رودخانه هيرمند كه موجب خشك شدن ، حوضه آن يعني درياچه هامون شده است، اعتراض ميكنيم، نابودي اين آبگيرهاي طبيعي يكي از وحشتناكترين بلايايي مي باشد كه بايد سريعاً جلوي آن را گرفت. واقعاً آن هنگام كه با زدن سد بر روي نه تنها يك رودخانه بلكه همه رودخانه هايي كه موجب تشكيل آبگير ميشوند، طبيعت و كشاورزي را در يك منطقه وسيع به كلي از بين برده و موجب نابودي هزاران گونه آبزيان، پرندگان،حيوانات و حشرات مفيد ميشويم، اندكي به اين كارهاي يك بعدي و بي مطالعه انديشيد ه ايم. از جمله مصاديق اين بي توجهي به حفظ منابع آبي كشورمان را ميتوان در خشك شدن بسياري از حوضه هاي رودخانه هاي داخلي ببينيم كه در ادامه اين مقاله به بعضي از اين آبگيرها اشاره مي كنيم

تالاب گاو خوني

اين تالاب كه وسعت آن در فصل پرآبي به 470 كيلومترمربع مي رسد و وسعت حوضه آبخيز تالاب گاوخوني بالغ بر سه هزار و ششصد و شانزده كيلومترمربع است، كه تالاب نسبتاً وسيع گاوخوني در مركز آن قرار دارد.اين تالاب يكي از ارزشمندترين اكوسيستم هاي تالابي كشور است كه در فهرست تالاب هاي بين المللي كنوانسيون رامسر به ثبت رسيده است؟...

ادامه نوشته