آب انبار
تاریخچه آب انبار
آب انبار در كشورهاي يونان و روم نيز از اين شيوه براي ذخيره آب استفاده ميشد.
آبانبار در ايران
شرايط اقليمي خشك و نيمه خشك بخش عمده اي از ايران، تاثير ژرف و بنيادي در خلق پديدههاي گوناگون معماري اين سرزمين گذاشته است. ريزشهاي آسماني در ايران، به جز ناحيه شمالي و سواحل درياي مازندران، در بقيه نواحي بسيار كم است. به همين دليل، از ديرباز در بيشتر دشتهاي وسيع ايران، براي دسترسي به آب، تلاش چشمگيري صورت گرفته و ايرانيان با بهره جستن از تمامي تواناييهاي خود، دهها كيلومتر قنات حفر كرده اند. آنها در كنار ساخت قناتها و سدها، به ذخيره سازي آبهاي فراوان زمستاني براي به مصرف رساندن آنها در فصلهاي گرم سال نيز توجه داشته اند و براي تحقق اين مساله، «آبانبار» را بنيان گذاشته اند.
آبانبارها علاوه بر نقش مهمي كه در زندگي روزمره مردم داشته اند، از موقعيت خاصي نيز در فرهنگ و اعتقادات مردم اين سرزمين، بهره مند بوده اند. پيوند ميان آب و آيينهاي مذهبي، در دوران بعد از اسلام نيز در ايران ادامه يافت؛ به گونه اي كه نيايشگاههاي آناهيد، جاي خود را به مصليهاي شكوهمند خارج از شهر داد.
آبانبارها در بافت شهرهاي حاشيه كوير، مركز بسياري از آباديها و شهركها و محلهها بودهاند و در بسياري از محلهها بزرگترين و چشمگيرترين واحد معماري به شمار ميروند.
فن ساختمان و شيوه معماري در ساختمان آبانبارها داراي اعتبار خاصي است؛ چرا كه سازندگان اين واحدها با دقت و نكتهسنجي بسيار، به مسايل عمده اي چون ميزان فشار آب بر كف و سطح آبانبار، مساله اندود داخل بنا، تهويه، تصفيه و جلوگيري از آلودگي آب، توجه كامل داشتهاند.
هنر تزيين نماي خارجي اين آبانبارها، به خصوص سردر ورودي آنها و در برخي از موارد، انتخاب اشعار جالبي براي كتيبه بالاي سردر، همگي نشان دهنده آن است كه اين بناها با بسياري از ويژگيها و روحيات ساكنان پيرامون خود، ارتباط نزديك و مستحكمي داشته اند.
دلايل وجودي آبانبار
دلايل جمعآوري و نگهداري آب در آبانبارها را ميتوان به صورت زير دسته بندي كرد:
الف) تبخير شدن آب در اثر تماس مستقيم با گرماي خورشيد و جريان هوا
ب ) فاسد شدن آب در هواي آزاد
ج) گرم شدن آب به علت تابش نور خورشيد
عملكرد و اركان آبانبارها
انواع آبانبارها از نظر نوع عملكرد و اركان :
1. آبانبارهاي خصوصي: اين آبانبارها در خانههاي شهري و يا روستايي، عموما در زير ساختمان يا در زير سطح حياط ساخته ميشوند. مخازن اين آبانبارها معمولا مكعب يا مستطيل هستند و سقفي مسطح يا گهوارهاي دارند. در اين نوع آبانبارها اگر مخزن زير حياط خانه ساخته ميشده، برداشت آب از آنها با دلو و از راه دريچهاي كه در سقف يا نزديك به سقف بوده، به وسيله تلمبه دستي انجام ميگرفته است. اما چنان چه مخزن در زير قسمت مسكوني ساخته مي شد معمولا دسترسي به آب از طريق پاشير صورت ميگرفت. اين مخازن، عمدتا يك هواكش يا بادگير براي تهويه دارند كه تا بام خانه امتداد مييابد. گنجايش برخي از اين آبانبارها براي تامين مصرفي سه تا چهار سال يك خانه، كافي است.
«ايران به جز چند رود بزرگ و متوسط كه با بهرهمند بودن از سرچشمههاي برفگير، در تمامي طول سال جريان دارند، عمده رودها در بخش كوتاهي از سال، آب در بستر دارند و بيشترشان از ميانه بهار تا پايان پاييز، خشك و بي آب هستند.»
2. آبانبارهاي عمومي: اين آبانبارها اكثرا بناهاي بزرگ و چشمگيري هستند و سازندگان آنها حكام و اعيان يا مردان نيكوكار محلي بودهاند كه هزينه ساخت آنها را از بيتالمال يا از اموال خويش ميپرداخته اند.
الف) آبانبارهاي شهري: معمولا در مراكز محلهها و در كنار امكان مذهبي، آموزشي، رفاهي و تجاري ساخته ميشدند. نمونههاي بازمانده از اين آبانبارها نشان ميدهد كه آنها نسبت به انواع ديگر داراي ظرفيت بيشتري بوده و مي توانستند نياز محلات پرجمعيت شهري را براي ماهها تامين كنند.
اهميت حياتي اين بناها موجب ميشد كه در انتخاب نوع مصالح و كيفيت ساختمان آنها شود و افزودن بر بخشها و اجزاي ضروري، جلوخانهايي بزرگ، سردر و هشتي، پلههاي پهن، بادگيرهاي بلند و همچنين تزيينات گوناگون در آنها به كار رود. از جمله معروفترين اين آبانبارها در تهران بايد به اين موارد اشاره كرد: «سيد اسماعيل، صاحب ايوان، بابا نوذر، يوزباش، سيد ولي، امامزاده يحيي، رضا قلي خان، چهل تن و كوچه غريبان.
در سمنان آبانبار قلي و سرخه، در قزوين آبانبارهاي حاج كاظم و سردار بزرگ، در مشهد آبانبارهاي حوض لقمان، حوض ميرزا ناظر، بالا كوچه و چهل پايه و در كاشان آبانبار سيدحسين دخان، از نمونههاي معروف اين نوع معماري به شمار ميروند.
2_ب) آبانبارهاي روستايي: عموما در ميدانهاي مركزي روستاها ساخته ميشدند. اين آبانبارها معماري بسيار ساده اي داشتند و از مصالح موجود در محل و بيشتر بدون تزيينات و پيرايهها، شكل ميگرفتند. از نمونههاي شناخته شده اين آبانبارها ميتوان به آبانبار حاج سيدحسين در آبادي خنك (خونك) و آبانبار دو راه در آبادي در رحمت آباد استان يزد اشاره كرد.
2-ج) آبانبارهاي قلعه اي: اين آبانبارها بسيار ساده و اغلب به صورت حوضهاي سرپوشيدهاند. مخزن آنها نسبتا كوچك و عميق است و به شكل چاهي سريع در قسمت مركزي آبانبار ساخته ميشده است. برخي از آنها به نحوي با مجموعه بناهاي قلعه تركيب شدهاند كه بتوانند آب باران كه روي بامها و صحن قلعه روان ميشود، جمع آوري و ذخيره كنند.
معماري آبانبارهاي داخل كاروانسراها را ميتوان تاثير گرفته از اين نوع آبانبارها دانست و در اين گروه مطالعه كرد. اين بناها معمولا به صورت حوضهايي سرپوشيده در ميان حياط و روي محورهاي اصلي كاروانسرا ساخته ميشدند.
2-د) آبانبارهاي ميانراهي: اين آبانبارها معمولا در مسير جادههاي كاروانرو و در كنار كاروانسراها شكل ميگرفتند. آنها مخازن استوانهاي و پوشش گنبدي دارند و برخي نيز اطاق و كلاهفرنگيهايي براي استراحت مسافران و خواندن نماز دارند.
از نمونه آبانبارهاي ميانراهي ميتوان به آبانبارهاي حوض بلند وزير بر سر راه يزد به مشهد و آبانبار حاج حسين معمار در جاده يزد به تهران، اشاره كرد.
2-ه) آبانبارهاي بياباني: معمولا در بيابانهاي خشك و به منظور سيراب كردن دامها ساخته ميشدند. مخازن اين آبانبارها معمولا چهارگوش ساخته ميشده و ديوارهايشان حدود دو متر بالاتر از سطح زمين بوده است.
نحوه ساخت آب انبار، تصفیه و عایق بندی آن با اصول مهندسی و علمی مطابقت دارد. برای تصفیه از روشهای فیزیکی و شیمیایی استفاده میشود. ته نشین شدن مواد زاید، اضافه کردن حجم مشخصی از نمک به منظور تجزیه آن و میکروب کشی توسط کلر آزاد شده، استفاده از ترکیبات آهکی جهت گندزدایی و استفاده از کیسههای زغال به منظور بو گیری از جمله این روشها است.
از معروفترین آبانبارها آبانبار ششبادگیری و آبانبار تکیه امیرچقماق در شهر یزد در ایران است. در شهر گناباد نیز آب انبارهای عظیمی وجود داشته است که حداقل سه مورد آنها در توسعه شهری تخریب شده است. آب انبار مرکز گناباد در خیابان شریعت سابق تا سال 1363 فعال و مورد بهره برداری مردم بود.در زمستان آب برف و یخ را روانه این آب انبار میکردند و در تابستان آب سرد و خنک مینوشیدند به این آب انبار یخچال خانه هم میگفتند.
پوشش انبار: پوشش منبع به صورتهای گنبدی، مخروطی، آهنگ و مسطح دیده میشود
هواکش و بادگیر: برای سالم نگهداشتن آب و خنک کردن آن، بر فراز منبع آب به صورت معمول بادگیرهایی استوار میکنند تا جریان هوا را در آن برقرار سازد. وجود بادگیر های متعدد یک دهانه و چند دهانه در بالای برخی از انبار های آب به این دلیل است که تا از هر سو که باد می وزد، از آن بهره جسته شود و به طور دائم جریان هوا به گونه (بده و بستان) بهوسیله بادگیرها در منبع برقرار باشد
راه پله و پاشیر: در کنار منبع و به طور معمول در وسط سردر باشکوه و چشمگیری که به میدان یا فظای به نسبت باز مقابل جلوه می بخشد، پلههای آب انبار قرار دارد که دسترسی به پاشیر و محل برداشتن آب را میسر می سازد. شیب پلهها گاهی تند ، ولی پهنای آنها بسیار است تا افراد براحتی بتوانند با سطل، دلو، کوزه و مشک از کنار هم بگذرند. در محل پاشیر و برداشت آب، برای آنکه افراد معطل نشوند با توجه به تعداد ساکنان محل، گاه تا سه شیر نیز قرار میدهند. شیر های برداشت آب را در یک متری از کف منبع نصب میکنند تا مواد ته نشین شده با آب خارج نشود. برخی از آب انبار ها دارای دو راه پله هستند یکی برای مسلمانان و دیگری برای زرتشتیان مانند آب انبار معروف ریگ در یزد
سردر: سردر آب انبارها چشمگیر ترین واحد تزئینی و نما سازی شده آن به شمار میرود. در دوسوی پلهها اغلب سکو های سنگی پهنی وجود دارد که بیشتر در پیوند فضای باز محل مقابل سردر، جایگاه مناسبی برای گردهمایی مردم محل به شمار میرود
مواد و مصالح
مواد و مصالح بکار رفته در ساختن آب انبارها عبارت است از سنگ، آجر، شفته آهک و ساروج
ویکی پدیا